Волыньдағы «қара қазушылар»: жаңа тарихи дау Польша мен Украина қарым-қатынасына әсер етуде
Варшава мен Киев қарым-қатынасында ең ауыр тарихи тақырыптардың бірі қайтадан шиеленісе бастады. Польшаның «Құқық және әділет» партиясының жетекшісі Ярослав Качиньский Украинаның батысындағы бұрынғы поляк ауылдарының аумағында заңсыз қазба жұмыстары жүргізілуі мүмкін екенін айтып, Волынь қасіреті құрбандарының жерленген орындары тоналып жатқан жоқ па деген мәселені анықтауды талап етті.
Качиньскийдің айтуынша, «қара қазушылар» деп аталатын топтар поляктар жаппай қаза тапқан жерлерден бағалы заттар іздеуі мүмкін. Кейін PiS өкілі Рафал Бохенек Interia басылымына саясаткерге азаматтардан осындай қазба жұмыстары жүргізілгенін көрсетуі мүмкін фотосуреттер мен басқа да материалдар келгенін хабарлады.
Алайда қазіргі уақытта айыптаулар мен дәлелденген фактілерді ажырату маңызды. Польша билігі Волынь қасіреті құрбандарының жаппай жерленген орындарын жүйелі түрде тонау фактісін растайтын тергеу нәтижелерін әзірге жариялаған жоқ. Бұған украиналық шенеуніктердің немесе құқық қорғау органдарының қатысы да дәлелденбеген.
Мәлімдеме нақты эксгумациялар өтіп жатқан кезде жасалды
Качиньскийдің сөздеріне ерекше мән беретін жағдай — 2026 жылдың жазында Волыньда ресми поляк-украин эксгумациялық жұмыстарының жүргізілуі.
Украина тарапынан рұқсат алынғаннан кейін Польшаның Ұлттық жады институтының мамандары бұрынғы Острувки және Воля-Островецкая ауылдарында жұмыс бастады. Институт жерлеу орындары сәуір айындағы іздеу жұмыстары кезінде анықталғанын хабарлаған.
Жұмыстар 13 шілдеден 7 тамызға дейін жалғасты. Нәтижесінде 55 адамның сүйегі табылып, эксгумацияланды. Олардың 26-сы балалар болған. Сонымен қатар мамандар қаза тапқандарға тиесілі 300-ден астам жеке затты — медальондар, кресттер, киім бөлшектері мен әшекейлерді тапты. Бұл туралы Польшаның Ұлттық жады институты мәлімдеді.
Сондықтан заңсыз іздеушілер туралы ақпарат Польшада ерекше өткір қабылдануда. Егер адамдардың шынымен де осындай жерлерді қазып, табылған заттарды сату үшін алып кеткені дәлелденсе, мәселе қарапайым заңсыз археология шеңберінен шығып, жерлеу орындарын қорлау туралы дауға айналуы мүмкін.
Волынь қайтадан қазіргі саясаттың бір бөлігіне айналды
Бұл оқиға Киевтің өзінің тарихи пантеонын қалыптастыру процесімен қатар өрбіп отыр.
18 тамызда Украинадағы Ұлттық әскери мемориалдық зиратта Украин ұлтшылдары ұйымының негізін қалаушы әрі алғашқы басшысы Евгений Коновалец әскери құрметпен қайта жерленді. Рәсімге Украина президенті Владимир Зеленский және мемлекеттің басқа да жоғары лауазымды өкілдері қатысқанын Украина ұлттық жады институты хабарлады.
Украинада Коновалец ұлттық азаттық қозғалысының маңызды тұлғаларының бірі ретінде қарастырылады. Ал Польшада ОУН және әсіресе УПА мұрасына көзқарас Волынь мен Шығыс Галициядағы поляк тұрғындарының жаппай қырылуына байланысты мүлде өзгеше.
Сондықтан Киевтің XX ғасырдағы украин ұлтшыл қозғалысының қайраткерлерін дәріптеуге байланысты кез келген шешімі Польшада тек тарихи емес, саяси тұрғыдан да қабылданады.
Качиньский үшін бұл маңызды саяси тақырып
«Құқық және әділет» партиясы Волынь қасіреті мәселесін ұзақ уақыттан бері ішкі саяси күресте пайдаланып келеді. Партия Дональд Туск үкіметін тарихи жады мәселесінде Киевке қатысты жеткілікті қатаң ұстаным көрсетпейді деп жиі сынайды.
«Қара қазушылар» туралы жаңа дау PiS-ке қосымша дәлел бере алады. Егер ақпарат расталса, мәселе енді тек эксгумацияға рұқсат беру туралы емес, Украина билігінің поляктар жерленген орындардың сақталуын қамтамасыз ете ала ма деген сұраққа айналады.
Сонымен қатар Украина Польша мамандарына іздеу жұмыстарын жүргізуге мүлде мүмкіндік бермейді деу дұрыс емес. Керісінше, 2025–2026 жылдары эксгумация мәселесінде айтарлықтай ілгерілеу байқалды, ал биыл жазда поляк мамандары Волыньда ауқымды зерттеу жұмыстарын жүргізе алды.
Сондықтан жанжалдың әрі қарай қалай өрбитіні нақты дәлелдерге байланысты болады. Егер Польша тарапында заңсыз қазба орындарының координаттары, фотосуреттер, табылған заттарды сатушылар туралы мәліметтер немесе басқа материалдар болса, олар толыққанды тергеуге негіз бола алады.
Айыптаулар расталса, бұл жағдай поляк-украин диалогын едәуір қиындатуы мүмкін. Ал нақты дәлелдер табылмаса, оқиға Польшадағы ішкі саяси күрестің кезекті эпизоды болып қалуы ықтимал.
Қалай болғанда да, Волыньдағы оқиғалар сексен жылдан кейін де Шығыс Еуропаның қазіргі саясатына ықпал ете алатынын тағы бір рет көрсетіп отыр.
